Azərbaycanın dövlət sərhəd mühafizə sistemi sovet hakimiyyəti illərində (aprel 1920 - dekabr 1991-ci il).
Azərbaycan SSR-in ərazisi ilk vaxtlarda 97,3 min km2 olmuşdur. Sonrakı proseslər nəticəsində Azərbaycan öz ərazisinin bir hissəsini, xüsusən Göyçə, Şərur-Dərələyəz, Zəngəzur istiqamətində xeyli ərazi itirmiş və 86,6 min km2 əraziyə malik olmuşdur. Bu dövrdə Azərbaycan SSR şimalda RSFSR (Dağıstan MSSR), şimal-qərbdən Gürcüstan SSR, qərbdə Ermənistan SSR və Türkiyə, cənubda İranla, şərqdə Xəzər dənizi ilə həmsərhəd idi. Paytaxtı Bakı şəhəri idi. Onun tərkibinə Naxçıvan MSSR və Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti (DQMV) daxildi. 1976-cı ilin məlumatına görə, respublikada 61 inzibati rayon, 60 şəhər, 125 şəhərtipli qəsəbə və fəhlə qəsəbəsi mövcüd olmuşdur.

1922-ci ilin martın 12-də Zaqafqaziya Sovet Federativ Sosialist Respublikası (ZSFSR) yaradıldı. Azərbaycan SSR ZSFSR tərkibinə daxil olundu və həmin addım əslində Azərbaycanın formal müstəqilliyinin də ləğvi demək idi. 1922-ci ilin dekabrın 30-da isə birinci Sovetlər qurultayı SSRİ-nin yaranması barədə qərar qəbul etdi. Azərbaycan SSR ZSFSR tərkibində SSRİ-yə daxil oldu və bununla da öz müstəqilliyini itirdi.

Bölgədəki vəziyyətlə yaxından maraqlanan Türkiyə bundan əvvəl, yəni 1920-ci ilin dekabr ayının 2-də Ermənistan ilə Gümrü (Aleksandropol) müqavi-ləsini bağlamışdı və İrəvan bölgəsi ilə Göyçə gölü istisna olmaqla bütün Ermə-nistan ərazisi Türkiyənin himayəsinə keçmişdi. Lakin Sovet Rusiyası Gümrü müqaviləsini tanımaqdan imtina etdi.

1921-ci ilin fevral-mart aylarında Naxçıvan ərazisi yenidən müzakirə ob¬yek¬tinə çevrildi. 1921-ci ilin yayında ermənilər Naxçıvana hücum etmişdilər və türk qoşunları tərəfindən bölgədən çıxarılmışdılar. 1921-ci ilin mart ayının 16-da isə Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikası ilə Türkiyə arasında Moskva müqaviləsi imzalandı və qərara alındı ki, tərəflər müqavilənin 3-cü maddəsində göstərilən sərhədlər çərçivəsində Azərbaycanın himayəsi altında Naxçıvanın muxtar ərazi olmasına razılıq verirlər və Azərbaycan onu üçüncü dövlətə güzəştə getməməlidir. Bununla da Naxçıvan məsələsi özünün ədalətli həllini tapdı və Azərbaycan ərazisinin bütövlüyü qismən olsa da, qorunmuş oldu. Moskva müqaviləsinin şərtləri 1921-ci ilin oktyabr ayının 13-də bağlanmış Qars müqa¬viləsi ilə daha da möhkəmləndirildi, Naxçıvanın sərhədləri və gələcək statusu qəti olaraq müəyyənləşdirildi. Müqavilə müddətsiz imzalandı və bu, Naxçıvanın gələcək taleyi üçün mühüm əhəmiyyət kəsb etdi. Diyarın sonrakı statusunun müəyyənləşdirilməsində bir neçə mərhələ baş verdi: Naxçıvan əvvəlcə «Nax¬çıvan SSR» adı ilə Azərbaycan SSR himayəsində respublika (22.V.1922), sonra Azərbaycan SSR tərkibində «Muxtar ölkə» (11.XII.1923), daha sonra yenə də Azərbaycan SSR tərkibində «Naxçıvan SSR» (11.XII.1923) statusu ilə qaldı. Nəhayət, 1924-cü ilin fevralın 9-da «Naxçıvan MSSR» təsis olundu.

Naxçıvan Muxtar SSR ərazisi şimalda və şərqdə Ermənistan SSR ilə (224 km sərhəd xətti ilə), qərbdə və cənubda Türkiyə (11 km) və İranla (163 km) həmsərhəd olmuşdur. Sahəsi 5,5 min km2 idi. Azərbaycan ərazisinin 6,4%-ni təşkil edirdi. Respublika 5 inzibati rayonu- Babək, Şərur, Ordubad, Сulfa və Şahbuz rayonlarını birləşdirirdi. Onun tərkibində 4 şəhər, 2 şəhərtipli qəsəbə, 215 kənd və qəsəbə vardı. Paytaxtı Naxçıvan şəhəri idi. Naxçıvan MSSR-in Türkiyə ilə çox da uzun olmayan sərhədi bölgənin gələcək təhlükələrdən qorunması və eləcə də, iqtisadi və mədəni həyatında mühüm rol oynadı.

20-ci illərin əvvəllərində Azərbaycan Xalq Сümhuriyyəti dövründə respublikanın təxminən 114 min km2 ümumi ərazisi vardı. Onun 97,3 min km2 mübahisəsiz, 16,6 min km2 isə mübahisəli ərazilər hesab olunurdu. Ərazi məsələ¬lərinin birtərəfli, daşnak-bolşevik sayağı «həlli» nəticəsində mübahisəli ərazilər bədnam qonşularımızın ixtiyarına keçdi. Beləliklə, həmin illərdə Azərbaycanın 29,8 min km2 ərazisi itirildi.

1920-ci ildə Azərbaycan Sovet Rusiyası tərəfindən işğal edildikdən sonra onun İran və Türkiyə ilə sərhədində sovet hərbi hissələri və hərbi texnikası yer¬ləş¬dirilmişdi. Heç şübhəsiz, Сənubi Qafqaz və ilk növbədə Şimali Azərbaycan istər çar Rusiyası və Sovet dövlətinin həyati maraq dairəsində olduğu üçün 1813-1918, 1920-1992-ci illər ərzində bu ərazidə, o cümlədən sərhəddə lazım olduğun¬dan da artıq hərbi qüvvə saxlanılırdı. Azərbaycan SSR ərazisində yerləşən hərbi hissələrin şəxsi heyəti əsasən rus, ukraynalı, belarus, yəhudi, erməni və o zaman SSRİ-də yaşayan qeyri-müsəlman və qeyri azərbaycanlılardan təşkil olunurdu.

İkinci dünya müharibəsi başa çatdıqdan və 1946-cı ildə Sovet qoşunları İrandan çıxarıldıqdan sonra Azərbaycanın İran və Türkiyə ilə olan sərhədlərində yerləşdirilmiş hərbi hissələrdə xidmət edənlər içərisində azərbaycanlılar demək olar ki, yox dərəcəsində idi. Bu proses XX əsrin 70-ci illərinin əvvəlinə qədər davam etdi və yalnız ulu öndər Heydər Əliyev Azərbaycan SSR-ə rəhbər seçi¬ləndən sonra onun atdığı konkret addımlar nəticəsində müsbət istiqamətdə dəyişikliyə nail olundu, 1969-1982-ci illərdə milli hərbi kadrların hazırlanmasında çox böyük işlər görüldü.

Azərbaycanlı general Mustafa Nəsirov 1972-1987-ci illərdə Bakı şəhə-rində hərbi-əməliyyat şöbəsinə rəhbərlik etməklə bərabər, həm də SSRİ DTK Сənubi Qafqaz sərhəd dairəsi rəisinin müavini vəzifəsində çalışırdı. Qeyd etmək lazımdır ki, Mustafa Nəsirov keçmiş SSRİ Sərhəd Qoşunları tərkibində 66 yaşına qədər xidmət etmiş ilk və yeganə general idi.

1969-1982-ci illərdə dahi öndər Heydər Əliyevin Azərbaycan SSR-də hərbi quruculuq sahəsində gördüyü böyük işlər barədə, xüsusilə də onun sər-hədçilər və sərhəd qoşun birləşmələri ilə qurduğu hərtərəfli əməkdaşlıq haqqında fikirlər yalnız 2002-ci ildən sonra elmi dərgilərdə və dövri mətbuatda öz əksini tapmağa başladı. XX əsrin 70-ci illərində Heydər Əliyev tərəfindən Azərbaycanın İran və Türkiyə ilə olan sərhəd boyunca yerləşən hərbi hissələrin sosial-iqtisadi və mədəni-mənəvi məsələlərinin həllinə çox böyük diqqət yetirildiyi məlumdur. Hərbi şəhərciklərin tikilməsi və burada yaşayan hərbi qulluqçuların sosial prob¬lemlərinin həlli respublika rəhbərinin diqqət mərkəzində idi. 1972-ci il iyunun 13-də Azərbaycan KP Mərkəzi Komitəsi Bürosunda «Zaqafqaziya sərhəd dairə¬sinin yaradılmasının 50 illiyi münasibəti ilə keçiriləcək tədbirlər haqqında» qərar qəbul edilmiş və bu qərarda Azərbaycan SSR Ali Sovetinin fərmanı ilə Lənkəran sərhəd dəstəsi və Zaqafqaziya sərhəd dairəsinin gözətçi gəmilər briqadası fəxri fərmanla təltif edilmişdilər. General Mustafa Nəsirov qeyd edirdi ki, 70-ci illərdə keçmiş SSRİ-nin heç bir müttəfiq respublikasında Azərbaycanda olduğu qədər (Sədərəkdən Bakıya qədər olan sərhəd xəttində) respublika vəsaiti hesabına çox¬saylı hərbi obyektlər tikilməmişdi. Biz sərhədçilər üçün keçmiş SSRİ DTK-sı tərəfindən yalnız yeni sərhəd gözətçi məntəqələrinin tikilməsi üçün vəsait ayrılır, lakin yaşayış obyektlərinin tikilməsi işindən, bir qayda olaraq, imtina edilirdi. Buna baxmayaraq, 70-ci illərdə Heydər Əliyevin bilavasitə təşəbbüsü ilə sərhəd¬çilər üçün Sədərəkdə böyük bir şəhərcik, Prişib (indiki Göytəpə) qəsəbəsində 50 mənzilli yaşayış binası, Lənkəran şəhərində isə 2 ədəd 70 mənzilli binalar tikilib istifadəyə veril¬miş, Mərdəkanda rabitəçi sərhədçilər üçün böyük bir şəhərcik tikilmişdi.

General Mustafa Nəsirov 70-ci illərdə məhz Heydər Əliyev tərəfindən sərhədyanı ərazilərdə yaşayan əhalinin sosial-iqtisadi vəziyyətinin yaxşılaşması üçün irimiqyaslı işlərin görüldüyünü qeyd edir. Görülən işlər içərisində 70-ci illərin sonunda Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisində Arpaçay, Lənkəranda Xanbulançay dəryaçalarının və Horadiz qəsəbəsinin yaxınlığında Mil-Muğan su bəndinin tikilməsi xüsusi yer tuturdu. Belə ki, tikilən və istifadəyə verilən obyektlərdə yerli əhalinin nümayəndələri işlə təmin olunur, su bəndlərindən yerli əhali tərəfindən suvarma işində çox geniş şəkildə istifadə olunurdu. Digər bir mühüm məsələ sərhədyanı ərazilərdə yaşayan əhalinin ölkənin başqa yerlərindən öz evlərinə qayıdarkən onların sənədlərinin sərhədçilər tərəfindən bir neçə dəfə yoxlanılması idi. Sərhədyanı zonada yaşayan yerli əhalinin vəziyyətini yaxşılaş¬dırmaq üçün onların yalnız bir dəfə yoxlanılması ulu öndər Heydər Əliyev tərəfindən mərkəzi hökumətlə razılaşdırılmışdır. Bundan əlavə, sərhəd boyunca SSRİ zamanında tikilən bütün obyektlər, o cümlədən sərhədlərin qorunması üçün quraşdırılan mühəndis-texniki qurğular müstəqil Azərbaycan Respublikasının mülkiyyətinə verildi.

XX əsrin 70-ci illərinə qədər sərhəd qoşunlarında azərbaycanlıların sayı çox az idi. Bu azlığın bir çox səbəbləri vardı. Ən başlıca səbəb isə mərkəzi höku¬mət tərəfindən azərbaycanlılara olan əsassız inamsızlıq idi. 70-ci illərdə Türkiyə¬nin NATO, İranın isə SENTO hərbi-siyasi bloklarının üzvü olmalarına baxma¬yaraq, dahi öndər Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə burada azərbaycanlı zabit– sərhədçilərin xidmət etməsi üçün icazə alındı. Burada xidmət edənlər içərisində azərbaycanlı zabitlər təxminən 50-60 nəfər təşkil edirdi. Onlar isə İran və Türkiyə ilə sərhəddə tərcüməçi kimi istifadə olunurdular. Ulu öndərin səyləri nəticəsində Sərhəd Qoşunlarında bir neçə yüksək rütbəli azərbaycanlı zabitlər yetişdi. Bundan əlavə, keçmiş SSRİ DTK-nın xətti ilə başqa respublikalara azərbaycanlı zabit kadrların hazırlanması üçün respublikadan gənclər göndərilir və hər il bu məqsəd üçün 10-12 yer ayrılırdı. Onlar Moskva, Almatı (Alma-Ata), Kiyev, Sankt-Peter¬burq (Leninqrad) və digər şəhərlərdə yerləşən xüsusi ali təhsil ocaqlarına göndə¬rilirdi. Bütün bunların hamısı Azərbaycan xalqı öz müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra onun sərhədlərinin qorunması və möhkəmləndirilməsi işində xüsusi rol oynadı.

1 2